Arnel Callet, Reymund Titong
KABANKALAN CITY, Negros Occidental — Isa sa ginatudlo nga rason nga-a madugay ang pag hatag sang Certificate of Ancestral Domain Titles (CADTs) sa mga Indigenous Peoples (IPs), amo ang kulang nga pondo.
Sa interview sang Brigada News FM-Kabankalan kay National Commission on Indigenous Peoples (NCIP)- Negros Occidental Community Service Center officer-in-charge Milina Jeruta, madugay na nga problema ang mahinay nga issuance sang CADT sa mga IP groups sa probinsya, bangud sa kakulangan sang pondo kag availability sang Community Delineation Team (CDT) team nga amo naman ang nagapatigayon sang survey sa mga lugar nga identified sang ahensya nga may mga tumandok nga naga puyo.
Ang CDT ang isa ka grupo nga ginalakipan sang geodetic engineer, abogado kag iban pa nga indi konektado sa povincial government, kag may mandato sa pag proseso, pag-validate, kag pag-kuha sang mga pruweba nga ang isa ka lugar ang matuod nga ginapag-iyahan sang mga tumandok kag kwalipikado nga e-proseso sang ila CADT.
Dugang pa ni Jeruta, ang una nga tikang nga dapat ubrahon sang mga tumandok amo ang pag-file sang isa ka petition sa opisina sang NCIP sa mga tagsa ka probinsya.
Sa Negros Occidental, isa pa lang ang may yara sang CADT nga IP group, kag ina ang Bukidnon-Karulano tribe sa Barangay Carol-an sa syudad sang Kabankalan nga may kalapadon nga 3,981.25 ektaryas. Ini ang gin-approved sang NCIP sang January 22, 2004.
Humalin sang 2004, madamo na sang nagapakilala nga miyembro sila sang IP kag naga claim nga ila ang Ancestral Domain, gani gina husisa gid ini sang NCIP.
Sa piyak nga bahin, suno kay Ethnographic Commissioner for the Island Groups and Rest of Visayas George M. Largado, ang Baranagy Carol-an, nga iya duta nga kinatawhan, ang ika 13 sa bug-os nga Pilipinas nga nakaangkon sang CADT, ini man ang labing una kag nagapabilin nga nagaisahanon sa probinsya.
Pahayag pa ni Largado, madamo na sang mga mga IP communities sa sur nga bahin sang probinsya nga gina proseso ang ila CADT, lakip na ang pito ka barangay sa banwa sang Hinoba-an, kag porsyon sang duta sa diin na hamtang ang Central Philippines State University-Main Campus.
Sa dokumento nga may yara ang Brigada, and Bukidnon IP tribe sa banwa sang Don Salvador Benedicto, Murcia, kag syudad sang Cadiz ang ginaproseso naman ang ila CADT.
Ang mga IPs nga may ara ukon wala man sang CADT ang sa giyapon sakop sang Indigenous Peoples Rights Act of 1997 (IPRA) law. Ginapahanumdom man ni Largado nga ang Ancestral Domain ang isa ka pribado kag indi isa ka public land.
Apisar sa mga kabudlayan, gin-selebrar sang mga IPs sa syudad sang Kabankalan ang 13th Indigenous Peoples Day kag 27th IPRA (Indigenous Peoples Rights Act) Commemoration Day sang Oktubre 22, nga may tema nga “Mga Katutubo at Katutubong Dunong, Pahalagahan, Pangalagaan, at Parangalan”. -BNFM Kabankalan
